ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ
ΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ
17/12/2021
ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ τό νέο Τεῦχος ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2021
21/11/2021
ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ τό Τεῦχος ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2021
17/12/2021
ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ τό νέο Τεῦχος ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2022
27/02/2014
ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ
21/11/2021
Τεῦχος ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2021
12/01/2017
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ
Mailing list
Δώστε μας το email σας και μείνετε ενήμεροι

Ἕνα συναξάρι στολισμένο μέ στέμμα


Ἕνα συναξάρι στολισμένο μέ στέμμα

Ἅγιος Ἰωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης, ὁ Ἐλεήμων

(Νοέμβριος 2021)

 

Ἦταν μιά φορά ἕνας ἅγιος αὐτοκράτορας, πού ἄφησε στήν ἱστορία τυπωμένη τήν ἀρετή του τόσο ἔκτυπα πού ἀνατυπώθηκε στό συναξάρι καί πέρασε στό θρύλο. Ἡ μορφή του στολισμένη μέ ἑλληνορθόδοξη μεγαλοσύνη φέρνει μπροστά μας τόν ἰδεώδη τύπο τοῦ ἡγεμόνα πού εἰδικά στίς μέρες μας ἐπιζητοῦμε ἐναγωνίως.

Ὁ Ἰωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης, ὁ ἄνθρωπος πού ἔμελλε νά φανερώσει πῶς θά μποροῦσε τό στέμμα τοῦ αὐτοκράτορα νά μετατραπεῖ σέ φωτοστέφανο ἁγιότητας, γεννήθηκε στό Διδυμότειχο τῆς Θράκης τό 1193. Ἡ ἅλωση τῆς Βασιλεύουσας τό 1204 ἀπό τούς Φράγκους σταυροφόρους στιγμάτισε τήν ἐφηβική καρδιά του. Σύντομα ἄφησε τήν ἀγαπημένη του πατρίδα, ἀφοῦ πούλησε τήν περιουσία του καί τή μοίρασε στούς φτωχούς. Βρέθηκε στή λεηλατημένη Πόλη, ὅπου ἀντικρίζοντας τή θέα τῆς ἀνείπωτης συμφορᾶς, ἡ σκέψη του πυρπολήθηκε μέ τόν πόθο τῆς ἀπελευθέρωσής της.

Ἡ πτώση τῆς Κωνσταντινούπολης ἐπέφερε τή διαίρεση τῆς αὐτοκρατορίας σέ τέσσερα ἀντίπαλα βασίλεια: τή λατινική αὐτοκρατορία τῆς Κωνσταντινούπολης, τήν αὐτοκρατορία τῆς Νίκαιας στή Μικρά Ἀσία, ὅπου κατέφυγε ὁ νόμιμος αὐτοκράτορας καί ὁ οἰκουμενικός Πατριάρχης, τό Δεσποτάτο τῆς Ἠπείρου στή δυτική Ἑλλάδα καί τέλος τό βουλγαρικό βασίλειο τοῦ Ἰωάννη τοῦ 2ου τοῦ Ἀσάν.

Ὁ νεαρός Ἰωάννης, ἀναζητώντας ν’ ἀναπνεύσει ἐλεύθερο ἀέρα, ἔφτασε στό Νυμφαῖο τῆς Μ. Ἀσίας, ὅπου ἐκεῖ ἔμελλε νά γνωριστεῖ μέ τόν Θεόδωρο Λάσκαρι, τόν αὐτοκράτορα πού ἀναδείχθηκε μυστικά μέσα στά συντρίμμια τῆς μισοπεθαμένης Κωνσταντινούπολης καί εἶχε καταφύγει ἐκεῖ μέ σκοπό τήν ἀνασύσταση τῆς αὐτοκρατορίας καί τήν ἀνακατάληψη τῆς Πόλης. Σύντομα ἡ αὐτοκρατορία τῆς Νίκαιας ἦταν μία πραγματικότητα. Ὁ Βατάτζης μέ τήν καθαρότητα τοῦ χαρακτήρα του κέρδισε τήν ἐμπιστοσύνη τοῦ Θ. Λάσκαρι, πού τόν ὅρισε διάδοχό του, καί στά 1222 μ.Χ., ὁ Ἰωάννης Δούκας Βατάτζης τόν διαδέχθηκε στό θρόνο τῆς Νίκαιας. Μέ πλούσια ἑλληνική καί ἐκκλησιαστική παιδεία, ὑψηλό πατριωτικό φρόνημα καί ἰδιαίτερη πολιτική ἱκανότητα κατόρθωσε νά συγκροτήσει τό νέο κράτος κατά τά πρότυπα τῆς παλαιᾶς αὐτοκρατορίας, ἀλλά καί μέ ριζοσπαστική ἀνανέωση στήν κοινωνική βάση.

Ἡ εὐαίσθητη καί φιλάνθρωπη καρδιά του δέν ἡσύχαζε, καθώς σκεφτόταν τή φτώχεια καί τήν ἐξαθλίωση τοῦ λαοῦ του. Χωρίς ποτέ νά ξεχνᾶ τό ὅραμα τῆς ἀνακατάληψης τῆς Πόλης, φρόντισε ἀρχικά νά ἀποκαταστήσει τήν κοινωνική δικαιοσύνη ἀνακατανέμοντας τή γῆ σέ ἴσους κλήρους στούς ἀκτήμονες, ἀφοῦ τήν ἀπέσπασε ἀπό τούς ἅρπαγες γαιοκτήμονες. Γι’ αὐτό τό λόγο ἀναγκάστηκε νά συγκρουστεῖ μετωπικά μέ τήν ἀριστοκρατία μέ βαρύ τίμημα συνωμοσίες καί ἀπόπειρες ἀνατροπῆς του. Κατάφερε ὅμως νά εἶναι οἱ πολίτες αὐτάρκεις καί ἐλεύθεροι, γεγονός πού ὤθησε στήν ἀνάπτυξη τῆς γεωργίας, τῆς κτηνοτροφίας, τοῦ ἐμπορίου καί τῆς ὑφαντουργίας. Ὁ ἴδιος ἐργαζόταν χειρωνακτικά στά βασιλικά κτήματα, τά ὁποῖα διατηροῦσε γιά τίς ἀνάγκες τοῦ παλατιοῦ, ἀλλά καί γιά ἔργα εὐποιΐας. Ἡ δικαιοσύνη καί ἡ ἔμπρακτη ἀγάπη του πρός τό λαό ἔφερε καρπό τήν οἰκονομική ἀνάπτυξη καί εὐημερία, ἀλλά καί τήν ἀμέριστη ἐμπιστοσύνη καί υἱική ἀγάπη τοῦ λαοῦ πρός τόν βασιλέα.

Βασική φροντίδα του ἦταν ἡ καλλιέργεια τῆς κλασικῆς παιδείας καί ἡ βίωση τῆς χριστιανικῆς παράδοσης. Γι’ αὐτό φρόντισε γιά τήν ἵδρυση σχολῶν καί βιβλιοθηκῶν, πού τίς στελέχωσε μέ πρόσωπα μέ πνευματική συγκρότηση καί εὐρυμάθεια, ὅπως ἦταν ὁ μοναχός Νικηφόρος Βλεμμύδης, κοντά στόν ὁποῖο μαθήτευσε ὁ γιός του καί διάδοχος Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρις, ὁ Γεώργιος Ἀκροπολίτης κ. ἄ.

Ἐνίσχυσε τήν ἄμυνα τοῦ κράτους του μέ ὀχυρωματικά ἔργα, ἀσφαλίζοντας τά σύνορά του καί δίνοντας ἐργασία σέ πολλούς ἀνθρώπους. Συνέλαβε τήν ἰδέα τῶν στρατιωτικῶν ἀγροτῶν τοποθετώντας στά σύνορα ἀκρίτες, στούς ὁποίους ἔδωσε γῆ νά καλλιεργοῦν γιά νά ζοῦν τίς οἰκογένειές τους, ἐξασφαλίζοντας ἔτσι ἰσχυρή φύλαξη τῶν συνόρων του.

Ἡ μεγάλη ἰδέα τῆς ἀνάκτησης τῆς Βασιλεύουσας ἦταν τό κίνητρο καί ἡ ἀρχή ὅλων τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων τοῦ Βατάτζη. Σ’ αὐτές συμμετεῖχε προσωπικά καί ἐνεργοῦσε πάντα μέ ὑπομονή, ἐπιμονή, ψυχραιμία καί σύνεση, ἐπιλέγοντας τούς καλύτερους στρατηγούς. Στήν ἐποχή του οἱ κτήσεις τῆς Νίκαιας ἄρχιζαν ἀπό τή Μαύρη Θάλασσα μέχρι τήν Ἀδριατική. Γι’ αὐτό καί βασικά θεωρεῖται καθοριστικός ὁ ρόλος του γιά τήν ἀνασύσταση τῆς Βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας! Ὁ ἱστορικός Α. Α. Βασίλιεφ θά σημειώσει: «Τό 1261 ὁ Μιχαήλ Παλαιολόγος ἁπλά ἐπωφελήθηκε ἀπό τήν ἐπιμονή καί τή δραστηριότητα τοῦ καλύτερου αὐτοκράτορος τῆς Νίκαιας Ἰωάννη Βατάτζη».

Ἀναδείχθηκε εὐφυής διπλωμάτης, καθώς ἤξερε νά ἐκμεταλλεύεται τίς ἀδυναμίες καί τά λάθη τῶν ἀντιπάλων του. Πολλές φορές μέ πρόσχημα τήν ἕνωση τῶν Ἐκκλησιῶν κατόρθωνε νά ἀποτρέψει τή βοήθεια τοῦ Πάπα πρός τούς Λατίνους τῆς Πόλης. Μέ τούς Βουλγάρους καί τούς Τούρκους πού συνόρευε προσπαθοῦσε νά ἔχει καλές σχέσεις, ἀλλά δέν ἔχανε τήν εὐκαιρία νά ἐπωφελεῖται ἀπό τίς ἐξωτερικές καί ἐσωτερικές τους ἀναταράξεις. Ἔτσι κατόρθωσε νά ἀφήσει στήν ἄκρη τούς Δεσπότες τῆς Ἠπείρου, τῆς Θεσσαλονίκης, ἀλλά καί τούς Βουλγάρους ἀπό τίς προσωπικές τους βλέψεις γιά τήν κατάληψη τῆς Κωνσταντινούπολης.

Μέ ἱερό ζῆλο γιά τό καλό τῆς Ἐκκλησίας ἔκανε προσπάθειες γιά τήν ἕνωση μέ τούς Δυτικούς, ἀλλά ὁ διάλογος μέ τόν Πάπα Γρηγόριο τόν Θ΄ βρῆκε ἀξεπέραστο ἐμπόδιο τήν ἀλαζονεία τοῦ τελευταίου. Ἡ εὐσέβειά του τόν ὤθησε στήν ἀνοικοδόμηση ἱερῶν ναῶν καί μονῶν, ἀλλά παράλληλα στήριξε οἰκονομικά καί πλουσιοπάροχα τά μοναστήρια τοῦ Σινᾶ, τοῦ Ἁγίου Ὅρους, τῆς Θεσσαλονίκης κ.ἄ. Ἡ ἀγάπη του γιά τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο φαίνεται στό κείμενο πού ἔγραψε στήν ἀρχή ἑνός χρυσόβουλου : «Κύριε, ἠγάπησα εὐπρέπειαν οἴκου Σου καί τόπον σκηνώματος δόξης Σου. Οἶκος δέ ἄρα ἐστίν ἡ βασίλισσα καί ὑπέραγνος Μήτηρ Αὐτοῦ, τό τερπνόν παλάτιον τοῦ παμβασιλέως Θεοῦ καί ὁ θρόνος τῆς μεγαλειότητος Αὐτοῦ. Αὐτήν τήν Παναγίαν ἡ βασιλεία μου ἠγάπησεν ὡς Μητέρα τοῦ Θεοῦ. Ἠγάπησε ὡς ὑπερασπιστήν καί ὑπέρμαχον τῆς βασιλείας μου. Ἠγάπησεν ὡς ἀνάδοχον τῆς ἀναβάσεώς μου εἰς τό θρόνον. Εἶμαι ὑπόχρεως καί ὀφειλέτης καί διά πολλά ἄλλα δωρήματα τῆς Θεομήτορος…»1.

Ὁ σύγχρονος βιογράφος του Ἰωάννης Σαρσάκης ζωγραφίζει εὐφυέστατα τή χαρισματική προσωπικότητα τοῦ Βατάτζη γράφοντας: «Ἐπέβαλε εἰρηνικά, ὑπομονετικά, ἐπίμονα καί σοφά τήν ἰσονομία τοῦ Λυκούργου, τή δημοκρατία τοῦ Περικλέους, τήν ἀξιοκρατία τοῦ Πλάτωνος, τήν ὁρμή καί μαχητικότητα τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου καί τοῦ Βουλγαροκτόνου, τή δικαιοσύνη τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, τήν κοινοκτημοσύνη τοῦ Βασιλείου καί τήν ἐλεημοσύνη τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου». Κατάφερε «ὁ παμμέγας σκηπτοῦχος»2 νά συγκεφαλαιώσει ὁλόκληρο τόν ἑλληνισμό καί τόν χριστιανισμό στήν ἄσκηση τῆς θεοφιλοῦς ἐξουσίας του, γι’ αὐτό δίκαια τόν ἀποκαλοῦσαν ὅλοι «Πατέρα Ἑλλήνων».

Τόν μεγάλο βασιλέα συντρόφευε τά τελευταῖα χρόνια τῆς ζωῆς του ἡ ἀσθένεια. Σέ ἡλικία 61 ἐτῶν καί ἔχοντας βασιλεύσει 32 χρόνια μέ μεγαλοσύνη καί ἀρετή κοιμήθηκε στίς 4 Νοεμβρίου τοῦ 1254 στό Νυμφαῖο τῆς Μ. Ἀσίας. Τό σκήνωμά του βρέθηκε ἄφθαρτο καί εὐωδιάζον 7 χρόνια μετά. Γιά τόν Ἅγιο Βασιλιά τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐπικρατοῦν πολλοί θρύλοι καί παραδόσεις πού τόν θέλουν μαρμαρωμένο ν’ ἀναμένει τήν ὥρα πού θά ἐλευθερώσει τήν Βασιλεύουσα. 

Θά μποροῦσε κανείς νά ἀπαριθμήσει πάμπολλους λόγους γιά τήν ἀξία τῆς μελέτης τῶν συναξαρίων. Στό ἁγιολόγιο τῆς 4ης Νοεμβρίου προβάλλεται τό φωτεινό πρόσωπο τοῦ ἀληθινοῦ ἡγεμόνα πού ἔστειλε ἡ θεία Πρόνοια μέσα στόν ὀδυρμό τῆς ἅλωσης τοῦ 1204. Τό σκοτάδι ἐκείνου τοῦ μεσαίωνα φωτίστηκε ἀπό τήν ἁγία μορφή τοῦ ἐλεήμονα αὐτοκράτορα Ἰωάννη Βατάτζη, καί τό συναξάρι αὐτό σήμερα ρίχνει φωτεινές ἀκτίνες στό σκοτάδι τοῦ δικοῦ μας μετασχηματισμένου μεσαίωνα, γιά νά περιμένουμε μέ πίστη καί ἐλπίδα τόν Ἐκλεκτό πού θά στείλει ὁ Κύριος. Καί ἴσως νά εἶναι ὁ μαρμαρωμένος Βασιλιάς!

 Φιλοθέη Χ. Τ.

 

1. Μοναχῆς Ὀλυμπιάδος Ντίτορα, Πατέρα Ἑλλήνων, Ἀφηγηματική βιογραφία τοῦ Ἁγίου Βασιλέως Ἰωάννου Γ΄ Βατάτζη τοῦ Ἐλεήμονος, Ἱ. Μ. Βεροίας, Ναούσης καί Καμπανίας, Ἱερά Μονή Ἁγίου Ἀθανασίου Ἠμαθίας.

2. Ἀπό τόν ὁμώνυμο τίτλο τοῦ νέου βιβλίου τοῦ Ἰωάν. Σαρσάκη, Ὁ παμμέγας σκηπτοῦχος Ἅγιος Ἰωάννης Βατάτζης ὁ ἐκ Διδυμοτείχου, ἐκδ. IWRITE, Σεπτέμβριος 2019.

 





ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ
Περιοδικό “Η ΔΡΑΣΗ ΜΑΣ”
Μαυρομιχάλη 32, Τ.Κ. 10680
Αθήνα
ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ
ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ
ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

active³ 4.7 · IPS κατασκευή ιστοσελίδων · Όροι χρήσης